Roma Dönemi Phrygia’sında Meter ve Agdistis: Epigrafik Veriler Işığında Teolojik Özdeşleşme ve Ayrışma
DENİZ SEVİNDİK ERTEN
https://orcid.org/0000-0001-7027-8719
PHASELIS XII (2026) 91-122
DOI: 10.5281/zenodo.21257393
Geliş Tarihi: 22.04.2026 | Kabul Tarihi: 02.07.2026
Elektronik Yayın Tarihi: 10.08.2026
Abstract: This article examines the cult of Agdistis in Roman-Period Phrygia, a deity of particular significance for the history of religions. The extant inscriptions are first evaluated, after which the goddess’s importance for the inhabitants of ancient Phrygia, her place in social life, and the character and geographical distribution of her cult are analysed. The central question, pursued through selected examples, is whether Agdistis in Phrygia (whether named alongside Meter or not) in fact represents Meter, that is, whether a direct syncretic relationship obtained between them, or whether she should rather be understood as the local mountain goddess known from early mythological traditions as a hermaphroditic being who was later castrated and thereby became female. According to the epigraphic evidence currently available, most dedications derive from Midas City/Yazılıkaya, site of the sanctuary of Agdistis. Some appear to have been offered for the protection of family members, though in most cases the reason is not stated. A statuette from the site has been interpreted as either Agdistis or Kybele, while an object now in Madrid, possibly of the same provenance, depicts Kybele enthroned between two lions with an inscribed dedication to Meter-Agdistis. The material falls into four groups. In the first, Meter and Agdistis appear together without the conjunction kai, a formulation that points to syncretism. In the second, Agdistis is attested independently, under her own name. The third comprises inscriptions in which the two are linked by kai, together with objects on which they are rendered as separate divine figures. The fourth consists of dedications to Meter alone.
Keywords: Phrygia, Religion, Goddess, Cult, Agdistis, Meter
Öz: Bu makale, dinler tarihi açısından özel bir öneme sahip olan Agdistis’in Roma Dönemi Phrygia’sındaki kültünü incelemektedir. Öncelikle mevcut yazıtlar değerlendirilmekte, ardından tanrıçanın antikçağ Phrygia’sının sakinleri için taşıdığı önem, toplumsal yaşamdaki yeri ve kültünün niteliği ile coğrafi dağılımı analiz edilmektedir. Seçilmiş örnekler üzerinden ele alınan temel soru, Phrygia’daki Agdistis’in (Meter ile birlikte anılsın ya da anılmasın) gerçekte Meter’i temsil edip etmediği, yani ikisi arasında doğrudan bir senkretik ilişkinin bulunup bulunmadığı; yoksa onun daha ziyade erken mitolojik geleneklerden hermafrodit bir varlık olarak bilinen, sonradan hadım edilerek dişil hâle gelen yerel dağ tanrıçası olarak mı anlaşılması gerektiğidir. Hâlihazırda mevcut olan epigrafik verilere göre adakların çoğu, Agdistis kutsal alanının bulunduğu Midas Kenti/Yazılıkaya’dan gelmektedir. Bunların bir kısmı aile bireylerinin korunması amacıyla sunulmuş görünmekte, ancak çoğu örnekte adağın nedeni belirtilmemektedir. Aynı yerden ele geçen bir heykelcik ya Agdistis ya da Kybele olarak yorumlanmış; hâlihazırda Madrid’de bulunan ve muhtemelen aynı yerden gelmiş olan bir eserde ise Kybele iki aslan arasında tahtında otururken tasvir edilmiş olup, üzerindeki yazıtta Meter-Agdistis’e sunulan bir adak kayıtlıdır. Ele alınan malzeme dört öbekte toplanır. İlkinde Meter ile Agdistis, aralarında kai bağlacı bulunmaksızın birlikte anılır ve bu kullanım senkretizme işaret eder. İkincisinde Agdistis kendi adıyla, bağımsız biçimde karşımıza çıkar. Üçüncüsünü, iki tanrıçanın kai bağlacıyla birbirine bağlandığı yazıtlar ile aynı eser üzerinde ayrı birer tanrısal figür olarak tasvir edildikleri örnekler oluşturur. Dördüncüsü ise yalnızca Meter’e sunulan adakları kapsar.
Anahtar Kelimeler: Phrygia, Din, Tanrıça, Kült, Agdistis, Meter
Akyürek Şahin N. E. 2007, “Neue Votivsteine aus dem Museum von Afyon”. Gephyra 4, 59-115.
Altın, O. 2023, “Frig Siyasetine Matar Kubileya (Kybele) Tapınımının Etkisi/The Effect of Matar Kubileya (Cybele) Worship on Phrygian Politics”. OANNES 5/1, 73-100.
Bádenas P, Elvira M.A. & Gago F. 1987, “Una nueva Cibeles – ‘Angdistis’ en el M.A.N.”. Boletín del Museo Arqueológico Nacional 5 1/2, 7-19.
Baudy G. 1996, “Agdistis”. DNP 1, 244-245.
Baydur N. 1994, Anadolu’daki Kutsal Dağlar Dağ Tanrılar. İstanbul.
Baz F. 2007, Die Inschriften von Komana (Hierapolis) in Kappadokien. İstanbul.
Baz F. 2009. “Überlegungen zu Münzen aus Hierapolis in Kappadokien und dem dortigen Ma Kult”. Ed. O. Tekin, Ancient History, Numismatics and Epigraphy in the Mediterranean World. Studies in memory of Clemens E. Bosch and S. Atlan and in Honour of N. Baydur. İstanbul, 65-69.
Bean G. E. 1954, “Sculptured and Inscribed Stones at Burdur/Burdur’daki Kabartmalar ve Yazılı Taşlar”. Belleten 18-72, 469-510.
Bremmer J. N. 2004, “Attis: a Greek God in Anatolian Pessinous and Catullan Rome”. Mnemosyne: A Journal of Classical Studies 4/56, 534-573.
Burkert W. 1987, Ancient Mystery Cults. Cambridge MA & London.
Chiai G. F. 2020, Phrygien und seine Götter. Historie und Religionsgeschichte einer anatolischen Region von der Zeit der Hethiter bis zur Ausbreitung des Christentums. Rahden/Westf.
Dağlı Dinçer İ. 2020, Cults and Religious Life of Pamphylia from the Archaic to the Late Antique Period, A Dissertation Submitted to the Graduate School of Social Sciences-Humanities in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Doctor of Philosophy in Archaeology and History of Art. İstanbul.
Th. Drew-Bear Th. 1976, “Local Cults in Greco-Roman Phrygia”. GRBS 17, 247-268.
Drew-Bear T., Thomas Ch. M. & Yıldızturan M. 1999, Phrygian Votive Steles. The Museum of Anatolian Civilizations. Ankara.
Erten E. 2025, “Eine neue Agdistis-Inschrift aus Termessos und einige Gedanken zum Tempel N6”. Libri 11, 149-169.
Frei P. 1986, “ΑΝΓΔΙΣΣΗ BONOKIATEI. Altphrygisches Sprachgut in einer griechischen Weihinschrift aus dem Archäologischen Museum von Eskişehir”. Ed. A. Etter, O-o-pe-ro-si. Festschrift für Ernst Risch zum 75. Geburtstag. Berlin & New York, 708-717.
Gasparro G. S. 1985, Soteriology and Mystic Aspects in the Cult of Cybele and Attis. Leiden.
Hartmann A. 1928, “Ma. Kleinasiatische Göttin”. RE 27, 77-91.
Haspels C. H. E. 1971, The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments. Princeton & New Jersey.
Işık F. 2008, “Die anatolisch-altphrygische Muttergottheit vom Neolithikum bis zur Klasik”. AMS 61, 33–68.
James E. O. 1959. The Cult of the Mother Goddess. London.
Lochman T. 2003, Studien zu kaiserzeitlichen Grab- und Votivereliefs aus Phrygien. Basel.
MAMA 6. W. H. Buckler & W.M. Calder, Monuments and Documents from Phrygia and Caria. Manchester, 1939.
MAMA 8. W. M. Calder & J. M. R. Cormack, Monuments from Lycaonia, the Pisidio-Phrygian Borderland, Aphrodisias. Manchester, 1962.
Mutlu S. 2016, “Tanrıça Ma (Mᾶ) ve Kappadokia Komana’sı”. Phaselis 2, 311-322.
Karayaka N. 2007, Hellenistik ve Roma Döneminde Pisidia Tanrıları. İstanbul.
Knaack G. 1894, “Agdistis” (2). RE 1/1, 767-768.
Naumann F. 1983, Die Ikonographie der Kybele in der phrygischen und der griechischen Kunst. Tübingen.
Öztürk H. S., Baz F. & Uğuz H. 2025. Laodikeia Katakekaumene (Combusta). Sarayönü–Ladik Helence ve Latince Yazıtlar Corpus’u (Cilt I). İstanbul.
Parker R. 2023, Religion in Roman Phrygia. From Polytheism to Christianity. California.
Peek W. 1980, Griechische Versinschriften aus Kleinasien (GVAK). Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch- Historische Klasse, Denkschriften (143. Band). Wien.
Polat Y. & Tamsü Polat R. 2025, “Arkeolojik Belgelemede Teknolojik Yaklaşımlar: Yazılıkaya/Midas Kale Çalışmaları”. Geomatik 10/3, 364-374.
Rehrenböck G. 2004, “Die Epiklesen der Meter in Lykaonien”. Eds. H. Heftner & K. Tomaschitz, Ad Fontes! Festschrift für Gerhard Dobesch zum fünfundsechzisgsten Geburtstag am 15. September 2004. Wien, 443-453.
Roller L. E. 2004, Ana Tanrıça’nın İzinde. Anadolu Kybele Kültü. Çev. B. Avunç. İstanbul.
Röhr B. 2009, Kult und Fest in Lykaonien. Hamburg.
Schwenn Fr. 1922, “Kybele”. RE 11/2, 2250-2298.
Simon E. 1997, “Kybele”. LIMC 8, 744-766.
Stowers S. K. 1998, “A Cult from Philadelphia: Oikos or Cultic Association?”. Eds. A. J. Malherbe & F. W. Norris, et alii), The Early Church in its Context. Essays in Honor of Everett Ferguson (Supplements to Novum Testamentum Vol. 90). Leiden, Boston & Köln, 287-301.
Strubbe J. H. M. 1975, “A group of imperial estates in central Phrygia”. Ancient Society 6, 229-250.
Talloen P. 2015. Cult in Pisidia. Religious practice in southwestern Asia Minor from Alexander the Great to the Rise of Christianity (Studies in Eastern Mediterranean Archaeology, 10). Turnhout.
Turcan R. 1996, The Cults of the Roman Empire. Transl. by A. Nevill. Oxford.
Vermaseren M. J. 1977, Cybele and Attis. The Myth and the Cult. London.
Verrmaseren M. J. 1987, Corpus Cultus Cybelae Attidisque (CCCA) I: Asia Minor. Leiden & New York.
Sevindik Erten D. 2026, “Meter and Agdistis in Roman Phrygia: Theological Identification and Differentiation in Epigraphic Evidence”. Phaselis XII, 91-122. DOI: 10.5281/zenodo.21257393
Deniz Sevindik ERTEN
PhD Cand. Istanbul University Institute of Social Sciences, Department of Ancient History, Istanbul, TÜRKİYE. deniz.sevindikerten@ogr.iu.edu.tr | https://orcid.org/0000-0001-7027-8719