Tanrıların Kokusu, Kralların Hazinesi: Antik Akdeniz Dünyasında Safranın Çok Yönlü Kullanımı
MERYEM KARAKURT GÖKSAL
https://orcid.org/0000-0002-9113-5343
PHASELIS XII (2026) 63-74
DOI: 10.5281/zenodo.20052785
Received Date: 25.01.2026 | Acceptance Date: 22.03.2026
Online Publication Date: 10.05.2026
Abstract: While the exorbitant economic value of saffron (Crocus sativus L.) and its historical equivalence to gold in the ancient Mediterranean are well-documented; modern scholarship has predominantly relegated the plant to the status of a luxury trade commodity. This reductionist approach obscures the complex socio-cultural, cultic, and pharmacological roles saffron played in antiquity. This study problematizes the strictly economic categorization of saffron by systematically investigating its multifaceted functions across the ancient Mediterranean world. Utilizing a multidisciplinary approach, the research cross-examines the literary accounts of ancient authorities, such as Theophrastus, Pliny, Dioscorides, Galen, and Strabo, with extant epigraphic and archaeological evidence. The paper first critically evaluates the geographic distribution of primary production centers, specifically focusing on prominent hubs in Cilicia, Lycia, and Sicilia. It subsequently analyzes the plant’s integration into elite consumption practices, including gastronomy, textiles, pharmacology, religious rituals, and the perfumery industry. The findings argue that saffron transcended its material worth, functioning as a potent signifier of social stratification and a central element in cultural-religious paradigms. Ultimately, through a comparative analysis of ancient sources, this study re-contextualizes saffron not merely as a high-value raw material, but as a critical socio-cultural construct, opening a broader discussion on its symbolic dimensions in antiquity.
Keywords: Saffron (Crocus sativus), Ancient Mediterranean, Use of Saffron in Antiquity, Luxury Consumption, Socio-Economic History
Öz: Antik Akdeniz dünyasında safranın (Crocus sativus L.) fahiş ekonomik değeri ve altınla eş tutulması iyi bilinmekle birlikte, modern literatür bu bitkiyi çoğunlukla yalnızca lüks bir ticari meta statüsüne indirgeme eğilimindedir. Bu indirgemeci yaklaşım, safranın antik toplumlardaki karmaşık sosyo-kültürel, kültik ve farmakolojik rollerini gölgelemektedir. Bu çalışma, safranın salt ekonomik bir araç olarak kategorize edilmesini sorunsallaştırmakta ve antikçağdaki çok katmanlı işlevlerini bütüncül bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Multidisipliner bir yaklaşımın benimsendiği araştırmada; Theophrastus, Plinius, Dioskorides, Galenos ve Strabon gibi antik otoritelerin metinleri, günümüze ulaşan epigrafik ve arkeolojik verilerle çapraz okumaya tabi tutulmuştur. Çalışma ilk olarak Kilikia, Lykia ve Sicilia gibi önde gelen üretim merkezlerinin coğrafi dağılımını ve üretim kalitesini eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmektedir. Ardından bitkinin gastronomi, tekstil, farmakoloji, dini ritüeller ve parfüm endüstrisi gibi seçkin tüketim pratiklerine entegrasyonu analiz edilmektedir. Elde edilen bulgular, safranın yalnızca maddi bir değer taşımadığını; aynı zamanda sosyal statünün, dini sembolizmin ve kültürel kimliğin güçlü bir göstergesi olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu makale, antik kaynakların karşılaştırmalı bir analizi yoluyla safranı salt nadir bir hammadde olarak değil, Akdeniz havzasının sosyo-kültürel yapısında kritik bir unsur olarak yeniden konumlandırmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Safran (Crocus sativus), Antik Akdeniz, Safranın Anikçağdaki Kullanımı, Lüks Tüketim, Sosyo-Ekonomik Tarih
Abrishami M. H. 1987, Understanding of Iranian Saffron (1st ed.). Tehran.
Açıkgöz A. 2010, Safran Bitkisinin Yetiştirilmesi, Kalitesi ve Ticari Önemi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi. Bartın.
Ahmed A. B. A., Taha R. M. & Anuar, N. et al. 2021, “Saffron as a natural food colorant and its applications”. Ed. C. M. Galanakis, Saffron. Cambridge, 221-239.
Arslan N. 1986, “Kaybolmaya Yüz Tutan Bir Kültür Safran Tarımı”. Ziraat Mühendisliği 180, 21-24.
Baytop T. 2001, Türk Eczacılık Tarihi. İstanbul.
Bedevian A. K. 2021, Resimli Cok Dilli Bitki Adları Sözlüğü. Çev. R. Kızıler. İstanbul.
Breasted J. H. 1930, The Edwin Smith Surgical Papyrus (2 vols). Chicago.
Cardone L., Castronuovo D., Perniola M., Cicco N. & V. Candido 2020, “Saffron (Crocus sativus L.), the king of spices: An overview”. Scientia Horticulturae, 272.
Civil M. 2004, The Series DIRI = (w)atru (Materials for the Sumerian Lexicon, Vol. 15). Rome..
Çapar Ö. 1990, Homeros Destanları Işığında Anadolu-Hellas Ölü Gömme Adetleri. Ankara.
Dadkhah M., Ehtesham M. & H. Fekrat 2003, ëIranian Saffron an Unknown Jewelí. Tehran.
Dalby A. 2003, Food in the Ancient World from A to Z. Routledge.
Davis P. H. (1988) Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Vol. 1, 9). Edinburgh.
Day Jo. “Crocuses in Context: A Diachronic Survey of the Crocus Motif in the Aegean Bronze Age”. Hesperia 80/2, 337–379.
Donato G. & Seefried M. 1989, The Fragrant Past: Perfumes of Cleopatra and Julius Caesar. Atlanta.
Douskos I. 1980, “The Crocuses of Santorini”. Ed. C. Doumas, Thera and the Aegean World II. London, 141-146.
Doumas C. 1992, The Wall-Paintings of Thera. Athens.
Fukui H., Toyoshima K. & R. Komaki 2011, “Psychological and neuroendocrinological effects of odor of saffron (Crocus sativus)”. Phytomedicine 18/8-9, 726-730.
Giaccio M. 2004, “Crocetin from saffron. An active component of an ancient spice”. Crit. Rev. Food Sci. Nutr. 44, 155–172.
Groom N. 1992, The Perfume Handbook. Hong Kong.
Humphries J. 1996, The essential saffron companion. London.
Karakurt M. 2022, Antik Çağ’da Parfüm Rotaları. İzmir.
Karakurt M. 2025, Antik Çağ’da Parfüm. İstanbul.
Kaul S. & Patil P. A 2022, “Evaluation of Invitro Anti-Inflammatory Activity of Crocus Sativus Ethanolic Extract Methanolic and Petroleum Benzine Fraction”. European Journal of Cardiovascular Medicine 12/1, 81-86.
Kumar R., Singh, V. Devi, K. Sharma, M. Singh, M. K. & P. S. Ahuja 2009, “State of Art of Saffron (Crocus sativus L.) Agronomy: A Comprehensive Rewiev”. Food Reviews International 25/1, 44-85.
Li C. Y. & Wu T. S. 2002, “Constituents of pollen of Crocus sativus L. and their tyrosinase inhibitory activity”. Chem. Pharm. Bull. 50, 1305-1309.
Marinatos N. 1984, Art and Religion in Thera: Reconstructing a Bronze Age Society. Athens.
Mathew B. 1984. “Crocus”. Ed. L. P. H. Davis, Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Vol. 8). Edinburg, 413-438.
Melnyk J. P., Wang, S., & M. F. Marcone 2010, “Chemical and biological properties of the world’s most expensive spice: Saffron”. Food Research International 43/8, 1981-1989.
Mzabri I., Mohamed A., & A. Berrichi. 2019, “Traditional and Modern Uses of Saffron (Crocus Sativus)”. Cosmetics 6, no. 4: 63 https://doi.org/10.3390/cosmetics6040063.
Mauss M. 1990, The Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies (Trans. W. D. Halls). London.
D. I. Pallas, S. Charitonidis & J. Venencie 1959, “Inscriptions lyciennes trouvées à Solomos près de Corinthe”. Bulletin de Correspondance Hellénique 83, 496-508.
M. Rabani-Foroutagheh, Y. Hamidoghlia & S. A. Mohajeri 2014, “Effect of split foliar fertilisation on the quality and quantity of active constituents in saffron (Crocus sativus L.)”. J. Sci. Food Agric. 94, 1872-1878.
Rafiei S. K. S., Abolghasemi S., Frashidi M. & N. Deravi et al. 2023, “Saffron and Sleep Quality: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials”. Nutrition and Metabolic Insights 16. DOI: 10.1177/11786388231160317.
Reisner G. A. 1905, The Hearst medical papyrus (Hearst Papyrus). Leipzig.
Sarpaki A. 2001, “Condiments, Perfume and Dye Plants in Linear B”. Ed. A. Michailidou, Manufacture and Measurement: Counting, Measuring and Recording Craft Items in Early Aegean Societies. Athens, 195-265.
Sogarin R. 1945, Cosmetics, Science and Technology. New York.
Sahinalp A. 2017, Safran Bitkisinin Çoğalımı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi. Elazığ.
Saltu Z. 2002, Safrann Biyolojik Özellikleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi. Ankara.
Tarantilis P. A. & Polissiou, M. 1999, “Chemistry of Saffron”. Ed. M. Negbi, Saffron: Crocus sativus L. Boca Raton, 43-54.
Thanoon N. G. & Jameel Q.Y. 2025, “Saffron stigma crocins as a novel source of colorant in mellorine as compared with tartrazine (E102)”. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1549.
Tisserand R. & Young R. 2014, Essential Oil Safety: A Guide for Health Care Professionals (2nd ed.). Edinburg.
Yıldırım E. 2007, Safran bitkisinde (Crocus sativus L.) in vitro koşullarda mikroüretim tekniklerinin geliştirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi. Ankara.
Wachsmann S. & Wachsmann A. 1987, Aegeans in the Theban Tombs. Leuven.
Karakurt Göksal M. 2026, “The Scent of the Gods, the Treasure of Kings: The Multifaceted Use of Saffron in the Ancient Mediterranean World”. Phaselis XII, 63-74. DOI: 10.5281/zenodo.20052785
Meryem KARAKURT GÖKSAL
PhD Cand. Akdeniz University, Institute of Mediterranean Civilisations, Department of Ancient Mediterranean Studies, Antalya, Türkiye. karakurtmeryemm@gmail.com | https://orcid.org/0000-0002-9113-5343