Hatay’da Prehistorik Dönem’den Günümüze Zeytin Yetiştiriciliği ve Zeytinyağı Üretimine Yönelik Etnoarkeolojik Bir Çalışma Tokaçlı Örneği
Hasan Onur TIBIKOĞLU
https://orcid.org/0000-0001-7046-0094
Banu ÖZDİLEK
https://orcid.org/0000-0001-5803-5386
Canan KARATAŞ YÜKSEL
https://orcid.org/0000-0003-3964-8333
PHASELIS XI (2025) 15-41
DOI: 10.5281/zenodo.16279304
Geliş Tarihi: 12.05.2025 | Kabul Tarihi: 25.05.2025
Elektronik Yayın Tarihi: 21.07.2025
Abstract: The Levant Region, located at the northern end of Hatay, has been home to the wild olive tree, a common species of the Eastern Mediterranean’s natural vegetation, since the Pleistocene. This region, key to humanity’s cultural development, is where olives were first cultivated during the Chalcolithic and Early Bronze Ages. Archaeological research reveals that olive cultivation and oil production were prominent economic activities, especially during the Roman Period. Maintaining its economic significance during the Ottoman era, olive production continues today in Altınözü, Yayladağı, and Samandağ, where olives are processed on the limestone plateau slopes. Modern olive oil production is industrialized, yet ancient methods are still practiced in some villages for personal consumption and to meet market demands for high-quality products. Rural areas host olive pressing devices either in private gardens or communal spaces. The transformation of olives into olive oil in Hatay reflects ancient technical practices, sociological production organization, and the agricultural society’s traditions and beliefs. In this context, Tokaçlı Village in Hatay is a significant traditional production area, providing valuable insights into the continuity of these practices.
Keywords: Olive and Olive Oil, Hatay-Antakya-Tokaçlı Village, Ethnoarchaeology, Antiocheia ad Orontes, Tokaçlı Village
Öz: Hatay’ın kuzey ucunda yer aldığı Levant Bölgesi, Pleistosen çağdan bu yana Doğu Akdeniz’in doğal bitki örtüsünün yaygın türlerinden biri olan yabani zeytin ağacına sahipliği yapmaktadır. İnsanlığın kültürel gelişim sürecinde kilit bir role sahip olan bu bölge, aynı zamanda zeytin ağacının ilk kez yetiştirildiği yerdir. Araştırmalar, evcilleştirilmiş zeytinin ilk olarak Kalkolitik ve Erken Tunç Çağlarında bu bölgede yetiştirildiğini göstermektedir. Bölgede yapılan arkeolojik araştırmalar, özellikle Roma Dönemi’nde zeytin yetiştiriciliği ve zeytinyağı üretiminin yaygın bir ekonomik faaliyet olduğunu ortaya koymaktadır. Osmanlı döneminde de kent ekonomisi için önemini koruyan zeytin, günümüzde de Altınözü, Yayladağı ve Samandağ ilçelerini kapsayan kalker masif platonun tepe yamaçlarında işlenerek zeytinyağına dönüştürülmektedir. Modern zeytinyağı üretimi genellikle sanayileşmiş bir sistemle işlenmektedir. Bunun yanı sıra bazı köylerde yerleşimciler hem bireysel tüketimlerini karşılamak hem de pazarın kaliteli ürün talebi nedeniyle zeytinyağı üretiminde eski süreçleri takip etmektedir. Kırsal yerleşimlerde evlerde özel mülkiyete ait zeytin sıkma cihazları/mekanizmaları bulunmaktadır. Hatay’da zeytinin yetiştiricilikten zeytinyağına dönüşümü, antik dönemin teknik uygulamalarının yanı sıra sosyolojik örgütlenmenin üretimdeki rolü ve özellikle tarım toplumunun gelenek ve inançlarına dair kavrayışımızı genişletecek bir süreç izlemektedir. Bu bağlamda Hatay İli Altınözü İlçesi Tokaçlı Köyü önemli bir geleneksel üretim alanıdır.
Anahtar Kelimeler:Zeytin-Zeytinyağı, Hatay-Antakya, Etnoarkeoloji, Antiocheia ad Orontes, Tokaçlı Köyü
Adam A. 1981, The Liturgical Year – Its History and Its Meaning After the Reform of the Liturgy. Minnesota. Akar M. 2013, “Krallar ve Tüccarlar Kenti Alalakh”. Aktüel Arkeoloji 33, 84-93.
Akar M. & Kara D. 2018a, “Into the Hinterland: The Middle Bronze Age Building at Toprakhisar Höyük, Altınözü (Hatay, Turkey)”. Adalya 21, 81–116.
Akar M. & Kara D. 2018b, “Toprakhisar Höyük Kazısı: MÖ 6. Binyıldan 1. Binyıla Amik Ovası Merkezleri ve Altı-nözü Kırsal Yerleşimleri Arası Politik, Ekonomik ve Kültürel İlişkiler”. Anadolu/Anatolia 44, 237-276.
Akar M. & Kara D. 2019, “Center and Periphery Dynamics between the Altinözü Highlands and the Amuq Valley Lowlands: The New Rescue Excavations at Toprakhisar Höyük (Hatay, Turkey)”. Eds. M. Durak & M. Far-gipane, Arslantepe I. Uluslararası Arkeoloji Sempozyumu Bildirileri / Arslantepe I. International Archaeo-logy Symposium Proceedings, 2019, Malatya, 253–267.
Akar M. & Kara D. 2020, “The formation of collective, political and cultural memory in the Middle Bronze Age: Foundation and termination rituals at Toprakhisar Höyük”. Anatolian Studies 70, 77–103.
Akar M., Yener K. A., Bulu M. & Ingman T. 2021, “Seven: A Fresh Perspective on the Middle Bronze Age at Tell Atchana, Alalakh: The 2007–2019 Seasons”. The Archaeology of Anatolia, Volume IV: Recent Discoveries (2018–2020), 75-95.
Akkuş İ. & Karakoç M. 2021, “Anadolu’da Etnoarkeoloji Araştırmaları”. Eds. İ. Akkuş & M. Karakoç, Anadolu’da Etnoarkeoloji Araştırmaları Prehistorik Dönemlerden Günümüze Kadar. İstanbul, 11–34.
Ali N. 2014, “Olive Oil Production in A Semi-Arid Area: Evidence From Roman Tell Es-Sukhnah, Jordan”. Medi-terranean Archaeology & Archaeometry 14-2, 337-348.
Arslantürk N. & Ketenoğlu O. 2008, “Akdeniz Bölgesinin Tanımı ve Florasının Kökeni”. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 1/1, 79–86.
Ateş H. 2022, “Osmanlı Dönemi’nde Antakya ve Yakın Çevresinde Zeytincilik Faaliyetleri”. Bengi Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi 5/2, 243–76.
Autret C., Dillon M., Lund J., Rauh N. & Zoroğlu L. 2014, “The Trading Networks of Ancient Rough Cilicia”. In Ladstatter S., Pirson F. & Schmidts T. (eds.), Hafen und Hafenstadte im östlichen Mittelmeerraum / Har-bours and Harbor Cities in the Eastern Mediterranean. Byzas 19/2, 593–618.
Badreshany K., Philip G. & Kennedy M. 2020, “The Development of Integrated Regional Economies in the Early Bronze Age Levant: New Evidence from ‘Combed-Ware’ Jars”. Levant 52/1–2, 160–196.
Barazani O., Dag A. & Dunseth Z. 2023, “The History of Olive Cultivation in the Southern Levant”. Frontiers in Plant Science, 1–10.
Besnard G., Khadari B., Navascués M., Fernández-Mazuecos M., El Bakkali A., Arrigo N., Baali-Cherif D., Brunini-Bronzini de Caraffa V., Santoni S., Vargas P. & Savolainen V. 2013, “The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant”. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 280/1756, 1–7.
Boynudelik M. & Boynudelik Z. İ. 2008, Zeytin Kitabı: Zeytinden Zeytinyağına. İstanbul.
Braudel F. 2017, II. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, Cilt I. Çev. M. A. Kılıçbay, Ankara.
Breton C. M., Warnock P. & Bervillé A. J. 2012, “Origin and history of the Olive”. Ed. I. Muzzalupo, Olive Germ-plasm—The Olive Cultivation, Table Olive and Olive Oil Industry in Italy. Croita, 2–22.
Casana J. 2008, “Mediterranean valleys revisited: Linking Soil Erosion, Land Use and Climate Variability in the Northern Levant”, Geomorphology 101-3, 429-442.
Casana J. & Wilkinson T. J. 2005, “Settlement and landscapes in the Amuq region”. Ed. K. A. Yener, The Amuq Valley Regional Projects 1, 1995–2002. Oriental Institute Publications 131. Chicago, 29–66.
Cassana J. 2004, “The Archaeological Landscape of Late Roman Antioch”. Eds. I. Sandwell & J. Huskinson, Cul-ture and Society in Later Roman Antioch, Papers from a Colloquium, London 15th December, 2001. Oxford, 102–124.
Çakman A. (Tarih Belirtilmemiş), Türkiye Zeytincilik Bibliyografyası (Bibliography on Olive in Turkey) (1952–1975). Ankara.
De Giorgi A. U. 2010, “Olive Oil Production in the Antiochene From the Early Empire Into Late Antiquity”. Eds. Ü. Aydınoğlu & A. K. Şenol, Antik Çağda Anadolu’da Zeytinyağı ve Şarap Üretimi Sempozyum Bildirileri, 06–08 Kasım 2008, Mersin, Türkiye, KAAM Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi, 2010, 97–107.
De Giorgi A. U. 2016, Ancient Antioch. Cambridge.
Diler A. 2004, “Tradition and change in olive oil processing in Rural Caria”. Ed. T. Takaoğlu, Etnoarchaeological Investigations in Rural Anatolia, Vol. 1, İstanbul, 55–66.
Downey G. 1961, A History of Antioch in Syria: From Seleucus to the Arab Conquest. Princeton University Press, Princeton.
Engin A. 2019, “A Middle Bronze Age Palace at Oylum Höyük and New Findings”. Eds. M. Durak & M. Fargipane, Arslantepe I. Uluslararası Arkeoloji Sempozyumu Bildirileri / Arslantepe I. International Archaeology Sym-posium Proceedings, 2019, Malatya, 237–252.
Fernández S., Fuentes N., Carrión J. S., González-Sampériz P., Montoya E., Graciel G., Vega-Toscano G. & Riquelme J. A. 2007, “The Holocene and upper Pleistocene pollen sequence of Carihuela cave, southern Spain”. Geobios40/1, 75–90.
Finkelstein I. & Langgut D. 2018, “Climate, Settlement History, and Olive Cultivation in the Iron Age Southern Levant”, BASOR 379, 153-169.
Fiorentino G., Primavera M. & Caracuta V. 2014, “Archaeobotanical Analysis at Mersin-Yumuktepe: Food Ha-bits from Neolithic to Medieval Period, Paleonutrition and Food Practices in the Ancient Near East”. Eds. Milano, F. M. Fales & G.-B. Lanfranchi, Paleonutrition and Food Practices in the Ancient Near East: Towards a Multidisciplinary Approach (History of the Ancient Near East / Monographs XIV), S.A.R.G.O.N, Padova, 85–94.
Foss C. 1997, “Syria in Transition: A. D. 550–750: An Archaeological Approach”. Dumbarton Oaks Papers 51, 189–269.
Galili E., Langgut D., Terral J. F., Barazani O., Dag A., Kolska Horwitz L., Ogloblin-Ramirez I., Rosen B., Weinstein-Evron M., Chaim S., Kremer E., Lev-Yadun S., Boaretto E., Ben-Barak-Zelas Z. & Fishman A. 2021,“Early production of table olives at a mid-7th millennium BP submerged site off the Carmel coast (Israel)”. Sci-entific Reports 11/1, 1–15.
Galili E., Kolska-Horwitz L. & Rosen B. 2018, “Sualtındaki Prehistorik Eserlerin Tespiti, Kazıları ve Araştırılma-sında ‘İsrail Modeli’ / ‘The Israel Model’ For the Detection, Excavation and Research of Submerged Pre-history”. TINA – Maritime Archaeology Periodical 10, 31–69.
Genz H., Riehl S., Çakirlar C., Slim F. & Damick A. 2016, “Economic and Political Organization of Early Bronze Age Coastal Communities: Tell Fadous-Kfarabida as a Case Study”. Berytus 55, 79–119.
Goren-Inbar N., Alperson N., Kislev M. E., Simchoni O., Melamed Y., Ben-Nun A. & Werker E. 2004, “Evidence of hominin control of fire at Gesher Benot Yaaqov”. Science 304/5671, 725–727.
Gurbuz-Veral M., El Bakkali A., Essalouh L., Tollon C., Hakan M., Ulaş M., Ulaş B., Santoni S. & Khadari B. 2016, “New Insights on Olive Domestication in Turkey”. VIII International Olive Symposium 1199, 15–20.
Gündüz A. 2009, XVI. Yüzyılda Antakya Kazası (1550-1584), Color Ofset Matbaacılık, Antakya.
Hadziiossif C. 2018, “Zeytin ve Zeytinyağının Tarihselliği”. Eds. A. Y. Kaya & E. Akpınar, Zeytinin Akdeniz’deki Yolculuğu Konferans Bildirileri. İzmir, 96–105.
Haldane C. 1993, “Direct Evidence for Organic Cargoes in the Late Bronze Age”. World Archaeology 24/3, 348–360.
Harmanşah Ö 2014, “Stone Worlds: Technologies of Rock-Carving and Place-Making in Anatolian Landscapes”. Edited by A. B. Knapp & P. van Dommelen, The Cambridge Prehistory of the Bronze and Iron Age Medi-terranean, New York, 379-394.
Iacomi V. 2010, “Some Notes on Late-Antique Oil and Wine Production in Rough Cilicia (Isauria) on the Light of Epigraphic Sources: Funerary Inscriptions From Korykos, LR1 Amphorae Production in Elaiussa Sebaste and the Abydos Tariff”. Eds. Ü. Aydınoğlu & A. K. Şenol, Olive Oil and Wine Production in Anatolia During Antiquity, International Symposium Proceedings, 06–08 November 2008, Mersin, 19–32.
Kaniewski, D., Van Campo, E., Boiy, T., Terral, J.-F., Khadari, B. & Besnard, G. 2012, “Primary domestication and early uses of the emblematic olive tree: palaeobotanical, historical and molecular evidence from the Middle East.” Biological Reviews, 87, 885-899. Kaynak: https://doi.org/10.1111/j.1469-185X.2012.00229.x
Kaniewski D., Marriner N., Morhange C., Khater C., Terral J. F., Besnard G., Otto T., Luce F., Couillebault Q., Tsitsou L., Pourkerman M. & Cheddadi R. 2023, “Climate change threatens olive oil production in the Levant”. Nature Plants 9/2, 219–227. Kaynak: https://doi.org/10.1038/s41477-022-01339-z.
Karataş Yüksel & Pamir 2021, “An Evaluation of the Late Neolithic Pottery Assemblages from the Kuseyr Pla-teau in the Hatay Region (Turkey)”. Eds. R. Özbal, M. Erdalkıran & Y. Tonoike, Neolithic Pottery from the Near East – Third International Workshop on Ceramics from the Late Neolithic Near East 7-9 March, 2019 – Antalya PROCEEDINGS, İstanbul, 323-336.
Kislev M. E., Nadel D. & Carmi I. 1992, “Epipalaeolithic (19,000 B.P.) cereal and fruit diet at Ohalo II, Sea of Galilee, Israel”. Review of Palaeobotany and Palynology 73, 161–166.
Kondoleon C. 2001, Antioch: The Lost Ancient City. Worcester Art Museum, Princeton.
Langgut D., Cheddadi R., Carrión J. S., Cavanagh M., Colombaroli D., Eastwood W. J., Greenberg R., Litt T., Mercuri A. M., Miebach A., Roberts C. N., Woldring H. & Woodbridge J. 2019, “The origin and spread of olive cultivation in the Mediterranean Basin: The fossil pollen evidence”. The Holocene 29/5, 902–922.
Langgut D., Adams M. J. & Finkelstein I. 2016, “Climate, settlement patterns and olive horticulture in the so-uthern Levant during the Early Bronze and Intermediate Bronze Ages (c. 3600–1950 BC)”. Levant 48/2, 1–18.
Liebeshuetz J. H. W. G. 1972, Antioch: City and Imperial Administration in the Later Roman Empire. Oxford.
Litt T., Ohlwein C., Neumann F. A., Hense A. & Stein M. 2012, “Holocene climate variability in the Levant from the Dead Sea Pollen Record”. Quaternary Science Reviews 49, 95–105.
Marquer L., Otto T., Arous E. B., Stoetzel E., Campmas E., Zazzo O., Tombret A., Seim A., Kofler W., Falguères C., Abdeljalil El Hajraoui M. & Nespoulet R. 2022, “The first use of olives in Africa around 100,000 years ago”. Nature Plants 8/3, 204–208.
Namdar D., Amrani A., Getzov N. & Milevski I. 2015, “Olive oil storage during the fifth and sixth millennia BC at Ein Zippori, Northern Israel”. Israel Journal of Plant Sciences 62, 65–74.
Nişanyan, S. 2023, Türkiye Yer Adları Sözlüğü. Index Anatolicus, Liberus, İstanbul. Öztürk M. 2009, Folklor ve Mitoloji Sözlüğü. Phoenix.
Özdilek B. 2016, “2009-2012 Andriake Kazılarından Ele Geçen Unguentarium, Şişe, Lykion ve Mortar Örnek-leri”. Olba XXIV, 217-265.
Özdilek B. & Tıbıkoğlu H. O. 2017, “Beydağları Onobara Yerleşimi Çevresindeki Gedeller ve Yalnız Mezar Çift-likleri”. Eds. Ü. Aydınoğlu & A. Mörel, Antik Dönemde Akdeniz’de Kırsal ve Kent. Sempozyum Bildirileri, 4–7 Nisan 2016, Mersin, Türkiye, Mersin Üniversitesi Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi, 260–281.
Pamir H. 2010, “Antiokheia ve Yakın Çevresinde Zeytinyağı Üretimi ve Zeytinyağı İşlikleri”. Eds. Ü. Aydınoğlu & K. Şenol, Antik Çağda Anadolu’da Zeytinyağı ve Şarap Üretimi Sempozyum Bildirileri, 06–08 Kasım 2008, Mersin, Türkiye, KAAM Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi, 2010, 75–96.
Pamir H. 2014a, “Recent Researches and New Discoveries in the Harbours of Seleukia Pieria”. Eds. S. Ladstat-ter, F. Pirson & T. Schmidts, Hafen und Hafenstadte im östlichen Mittelmeerraum / Harbours and Harbor Cities in the Eastern Mediterranean (Byzas 19, Band 1). İstanbul, 177–198.
Pamir H. 2014b, “Antakya ve Çevresi Yüzey Araştırması”. 25. AST 3, 287–297.
Pamir H., Brands G. & Nishiyama S. 2009, “Hatay Yüzey Araştırmaları 2007 Antakya, Samandağ, Yayladağı ve Altınözü”. 26. AST 3, 1–6.
Pamir H. & Yamaç İ. 2012, “Hatay Yüzey Araştırmaları 2010 Antakya, Samandağ, Yayladağı ve Altınözü”. 25. AST 3, 361–369.
Pamir H., Belgin Henry A. & Karataş Yüksel C. 2019, “Antakya, Altınözü, Yayladağı: Kuseyr Yaylası Yüzey Araş-tırması 2017”. 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı 2, 215–234.
Pamir H., Belgin-Henry A. & Karataş-Yüksel C. 2020, “Kuseyr Yaylası Yüzey Araştırması 2018”. 37. AST 2, 231–243.
Pamir H., Karataş Yüksel C. & Şimşek M. 2023, “Kuseyr Yaylası Yüzey Araştırmaları 2021”. AST 38-2, 249-264. Pamir H. & Karataş Yüksel C. 2022, “Kuseyr Yaylası Yüzey Araştırması 2019”. 2019-2020 Yılı Yüzey Araştırmaları 2, 89-106.
Peyronel L., Vacca A. & Wachter-Sarkady C. 2014, “Food and Drink preparation at Ebla, Syria. New data from the Royal Palace G (c. 2450-2300 BC)”. Food and History 12-3, 3-38.
Philip G. 2008, “The Early Bronze Age I–III.”. Ed. R. B. Adams, Jordan: An Archaeological Reader 2008, 161–226.
Powell B. B. 2018, Klasik Mitoloji. Çev. S. O. Çavuş, İstanbul.
Pulak C. 2008, “The Uluburun Shipwreck and Late Bronze Age Trade”. Eds. J. Aruz, K. Benzel & J. M. Evans, Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium BC. New Haven – London, 289–310. Radner K. & Vacek A. 2020, “The site of Al-Mina, the port of Aḫtâ and Mediterranean trade in the age of the Assyrian Empire”, Classica et Orientalia 21, 107-171.
Sabatini S. 2019, “Olive Oil in Southern Levant: Rise and Fall of an Economy in the Early Bronze Age”. Ed. E. Gallo, Conceptualizing Urban Experiences, Tell es-Sultan and Tall al-Ḥammām Early Bronze Age Cities ac-ross the Jordan, Proceedings of a workshop held in Palermo, G. Whitaker Foundation, Villa Malfitano, June 19th 2017. Rome, 247–263.
Sert A 2021, “Cneydo’da “Zinneni” Şöleni”, Nenha, Kaynak: https://www.nehna.org/post/cneydo-da-zinneni-şöleni
Sorrel P. & Mathis M. 2016, “Mid-to late-Holocene coastal vegetation patterns in Northern Levant (Tell Sukas, Syria): Olive tree cultivation history and climatic change”. The Holocene 26/6, 858–873.
Tate G. 1992, Les Campagnes de la Syrie du Nord, Tome 1: Du IIe au VIIe Siècle (Bibliothèque Archéologique et Historique, Tome CXXXIII; Institut Français d’Archéologie du Proche-Orient, Beyrouth – Damas – Am-man). Paris.
Temuçin E. 1993, “Türkiye’de Zeytin Yetişen Alanların Sıcaklık Değişkenine Göre İncelenmesi”. Ege Coğrafya Dergisi 7/1, 117–131.
Tchalenko G. 1953a, Villages antiques de la Syrie du Nord. Le massif du Bélus à l’époque Romaine (Institut Français d’Archéologie de Beyrouth, Tome 1; Bibliothèque archéologique et historique, tome L). Paris.
Tchalenko G. 1953b, Villages antiques de la Syrie du Nord. Le massif du Bélus à l’époque Romaine (Institut Français d’Archéologie de Beyrouth, Tome II; Bibliothèque archéologique et historique, tome L). Paris.
Tchalenko G. 1958, Villages antiques de la Syrie du Nord. Le massif du Bélus à l’époque Romaine (Institut Français d’Archéologie de Beyrouth, Tome III; Bibliothèque archéologique et historique, tome L). Paris.
Tülek F. 2017, “Kilise Merkezli Bir Tarımsal Üretim Yerleşimi, Sazaklı”. Eds. Ü. Aydınoğlu & A. Mörel, Antik Dönemde Akdeniz’de Kırsal ve Kent. Sempozyum Bildirileri, 4–7 Nisan 2016, Mersin, Türkiye, Mersin Üni-versitesi Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi, 2017, 142–150.
Uğurlu K. & Uğurlu M. H. 2023, Medeniyetler Bahçesi Hatay Şehrengizi. Hatay Vakfı, İstanbul. Ünsal A. 2003, Ölmez Ağacın Peşinde: Türkiye’de Zeytin ve Zeytinyağı, İstanbul.
Van Limbergen D. 2015, “Figuring Out the Balance Between Intra-Regional Consumption and Extra-Regional Export of Wine and Olive Oil in Late Antique Northern Syria”. Eds. A. Diler, K. Şenol & Ü. Aydınoğlu, Olive Oil and Wine Production in Eastern Mediterranean During Antiquity, International Symposium Procee-dings, 17–19 November 2011, Urla-Turkey, İzmir, 2015.
van W. Scheepers C. L. 2006, “An Archaeological investigation into the production of olive oil in Israel/Palestine during Iron Age I and II”. Journal for Semitics 15(2), 564-589.
van Zeist W. & Bottema S. 2009, “A palynological study of the Acheulian site of Gesher Benot Ya’aqov, Israel”. Vegetation History and Archaeobotany 18, 105–121.
Vorderstrasse T. 2005, Al-Mina: A Port of Antioch from Late Antiquity to the End of the Ottomans. Nederlands Instituut Voor Het Nabije Oosten.
Warnock P. 2007, Identification of Ancient Olive Oil Processing Methods Based on Olive Remains (BAR IntSer 1635). Oxford.
Weiss E., Kislev M. E., Simchoni O. & Nadel D. 2004, “Small-Grained Wild Grasses as Staple Food at the 23000-Year-Old Site Of Ohalo II, Israel”. Econ. Bot. 58, 125–134.
Wilkinson T.J. 2003, Archaeological Landscapes of the Near East. Tucson.
Wolley C. L. 1938, “Excavations at al Mina, Sueidia” Journal of Hellenic Studies 58/1-2, 1-30, 133-170.
Yakar J. 2004, “Etnoarchaeology in rural Anatolia”. Ed. T. Takaoğlu, Etnoarchaeological Investigations in Rural Anatolia, Vol. 1. İstanbul, 7–14.
Yakar J. 2007, Anadolu’nun Etnoarkeolojisi Tunç ve Demir Çağlarında Kırsal Kesimin Sosyo-Ekonomik Yapısı. Çev. S. H. Riegel, İstanbul.
Yasuda Y., Kitagawa H. & Nakagawa T. 2000, “The earliest record of major anthropogenic deforestation in the Ghab Valley, northwest Syria: A Palynological Study”. Quaternary International 73/74, 127–136.
Yener A., Harrison T. & Pamir H. 2002, “University of Chicago, Oriental Institute 2000 Yılı Hatay Aççana, Tayinat Höyükleri ve Samandağı Yüzey Araştırmaları”. 19. AST 2, 289–296.
Yıldırım N. 2016, “Çiviyazılı Kaynaklara Göre Patina Krallığın’dan Unqi Krallığı’na Antakya ve Amik Ovası’nın Tarihsel Süreci”. Belleten 80-289, 701-718.
Yıldırım N. 2019, “Eski Doğu Akdeniz’de bir kralî liman “Al-Mina””. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri 13-2, 185-201.
Yıldırım N. 2022, “Çivi Yazılı Kayıtlardan Hellen Kaynaklarına Hazi’den Kasios’a Eski Doğu Akdeniz’in Tanrılar Dağı “Kılıç Dağ””. Cedrus 10, 1-21.
Zohary D. & Spiegel Roy P. 1975, “Beginnings of fruit growing in the Old World”. Science 187, 319–327. Zohary D., Hopf M. & Weiss E. 2012, Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin. Oxford University Press, New York.
UZZK 2022, 2022-2023 Üretı̇m Sezonu Sofralık Zeytı̇n ve Zeytı̇nyağı Rekoltesı̇ Ulusal Resmı̇ Tespı̇t Heyetı̇ Ra-poru, İzmir 2022. Bkz. https://www.antalyaborsa.org.tr/_fm/206-202211091305491.pdf (access date: Eylül 2023)
https://www.gazeteduvar.com.tr/zeytin-ve-zeytinyagi-muzesi-depremlerde-hasar-gordu-galeri-1607907 (ac-cess date: 05.05.2023).
www.etimolojiturkce.com (access date: 16.06.2023). www.nisanyansozluk.com / access date: 16.06.2023).
https://www.nisanyanyeradlari.com/?y=Yonta&ul=Hepsi&o=c&s=1. (access date: 12 Ağustos 2024). https://www.adatepe.com/images/adatepestatic/adatepe_brosur_k.pdf (access date 5.05.2023). https://t24.com.tr/foto-haber/hatay-daki-zeytin-ve-zeytinyagi-muzesi-depremlerde-hasar-gordu,21928 (access date: 20.04.2024).
H.O. Tıbıkoğlu, B. Özdilek & C. Karataş Yüksel,” An Ethnoarchaeological Study on Olive Cultivation and Olive Oil Production from the Prehistoric Period to the Present in Hatay: The Case of Tokaçlı” Phaselis XI (2025) 15-41. 10.5281/zenodo.16279304
Dr. Hasan Onur TIBIKOĞLU
Dr., Archaeologist. tibikoglu@gmail.com | https://orcid.org/0000-0001-7046-0094
Doç. Dr. Banu ÖZDİLEK
Doç. Dr., Hatay Mustafa Kemal University, Faculty of Sciences and Literature, Department of Archaeology, Hatay. ozdilek.banu@gmail.com | https://orcid.org/0000-0001-5803-5386
Dr. Canan KARATAŞ YÜKSEL
Dr, Hatay Mustafa Kemal University, Faculty of Sciences and Literature, Department of Archaeology, Hatay. canankaratas@gmail.com | https://orcid.org/0000-0003-3964-8333