Arkeolojik Emperyalizm ve Hukuki Direniş: 19. Yüzyıl’da Yunan, Mısır ve Osmanlı Kültürel Miras Hukukunda Paradigmatik Dönüşümler
Mehmet Emin TEKİN
https://orcid.org/0000-0001-6762-5214
Murat ARSLAN
https://orcid.org/0000-0003-1132-7423
PHASELIS XI (2025) 127-144
DOI: 10.5281/zenodo.18105681
Geliş Tarihi: 05.11.2025 | Kabul Tarihi: 23.12.2025
Elektronik Yayın Tarihi: 30.12.2025
Abstract: This article examines the formation of cultural heritage protection law in the 19th century Eastern Mediterranean through a comparative analysis of the 1834 Greek, 1835 Egyptian, and 1884 Ottoman legal codifications. It explores how regional states responded to the systematic plundering that followed Napoleon’s Egyptian Campaign of 1798 by developing their own legal defense mechanisms against Western archaeological imperialism. The study argues that the emergence of modern heritage law in the Eastern Mediterranean was not a passive adoption of European norms but rather the outcome of locally rooted resistance strategies and regional juridical innovation. The article demonstrates that the pioneering 1834 Greek law served as a model that was pragmatically condensed in Egypt and critically re-synthesized in the Ottoman Empire. Clause-level comparison reveals that article 85 of the Greek law was translated almost verbatim into article 5 of the Ottoman Antiquities Regulation, while religious and ethnic references were deliberately omitted and defensive administrative structures were added. The Ottoman introduction of a fee-based permit system, excavation-area restrictions, and the principle of compensating state officials from the excavator’s budget exemplify an active process of legal adaptation rather than passive reception.The study further shows that all three legislations shared key paradigms—state ownership of antiquities, prohibition of export, and the establishment of centralized museum systems—yet each developed distinctive differentiation strategies shaped by its political priorities and institutional capacities. These findings suggest that the cultural heritage law of the Eastern Mediterranean should be re-evaluated as a regionally constructed mechanism of resistance to colonial extraction, marking a paradigmatic transformation in the global history of heritage governance.
Keywords: Cultural Heritage Laws, Grece, Egypt, Ottoman Regulations, Archaeological Imperialism
Öz: Bu makale, 19. yüzyıl Doğu Akdeniz’de kültürel miras koruma hukukunun oluşumunu, 1834 Yunan, 1835 Mısır ve 1884 Osmanlı yasal düzenlemelerinin karşılaştırmalı analiziyle incelemektedir. Çalışma, Napolyon’un 1798 Mısır Seferi sonrasında yoğunlaşan sistematik yağmaya karşı bölge devletlerinin Batılı arkeolojik emperyalizme yönelik kendi hukuki savunma mekanizmalarını nasıl geliştirdiğini araştırmaktadır. Makalenin temel argümanı, modern kültürel miras hukukunun Doğu Akdeniz’de Avrupa normlarının pasif biçimde benimsenmesiyle değil, yerel direniş stratejileri ve bölgesel hukuki yenilik yoluyla ortaya çıktığıdır. Çalışma, öncü nitelikteki 1834 Yunan yasasının Mısır’da pragmatik bir özete, Osmanlı İmparatorluğu’nda ise eleştirel bir yeniden senteze dönüştürüldüğünü göstermektedir. Madde düzeyindeki karşılaştırma, Yunan yasasının 85. maddesinin Osmanlı Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi’nin 5. maddesine neredeyse birebir çevrildiğini, ancak dini ve etnik referansların bilinçli olarak çıkarılıp savunma amaçlı idari yapıların eklendiğini ortaya koymaktadır. Osmanlı’nın harç temelli izin sistemi, kazı alanı sınırlamaları ve devlet görevlilerinin ücretinin kazı yapan tarafından karşılanması ilkesi gibi düzenlemeleri, pasif alıcılık yerine aktif bir hukuki uyarlama sürecini göstermektedir. Ayrıca çalışma, üç düzenlemenin de devlet mülkiyeti, ihracat yasağı ve merkezi müze sistemi gibi temel paradigmaları paylaştığını, ancak her birinin siyasi öncelikleri ve kurumsal kapasitesi doğrultusunda farklılaştırma stratejileri geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Bu bulgular, Doğu Akdeniz kültürel miras hukukunun kolonyal kaynak aktarımına karşı bölgesel bir direnç mekanizması olarak yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ve miras yönetişiminin küresel tarihinde paradigmatik bir dönüşümü temsil ettiğini göstermektedi.
Anahtar Kelimeler:Kültürel Miras Yasaları, Yunan, Mısır, Osmanlı Kararnameleri, Arkeolojik Emperyalizm
Arundel F. V. J. 2013, Anadolu’da Keşifler. Çev. A. Topbaş, Ankara.
Baskın E. 2020, Çağdaş Müzecilik Kapsamında İnteraktif Uygulamalar: Antalya Kaleiçi Örneği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
Bellisari A. H. 2010, Raiders of the Lost Past Nineteenth-Century Archaeology and French Imperialism in the Near East 1798-1914. New Jersey.
Brown G. B. 1905, The Care of Ancient Monuments. Cambridge.
Camacho K. N. 2017, (Re)Birth and Resurrection – Digitizing Antiquity: Preparing Ancient Egyptian Collections for the Digital World at the Grand Egyptian Museum and the Egyptian Museum in Cairo. Baltimore.
Cezar M. 1995, Sanatta Batı’ya Açılış ve Osman Hamdi. İstanbul.
Cline E. H. 2019, Üç Taş Bir Duvar. Çev. S. Karagöz, İstanbul.
Colla E. 2007, Confilicted Antiquities Egyptology, Egyptomania, Egyptian Modernity. Durham.
Çal H. 1997, “Osmanlı Devleti’nde Asar-ı Atika Nizamnameleri”. Vakıflar Dergisi 26, 391-400.
De Simone M. C. 2014, Nubia and Nubians: the ‘Museumization’ of a Culture. Unpublished PhD Thesis. Leiden.
Duyan A. 2010, Tarihi Eser Kaçakçılığı ile Mücadele Eden Kurumlar Arası Koordonasyon ve Önemi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
Er E. S. 2019, Türkiye’de Osmanlı Arkeolojisinin Gelişimi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi, Çorum.
Fagan B. 2019, Arkeolojinin Kısa Tarihi. Çev. A. Yılmaz, İstanbul.
Galanakis Y. 2020, “’How (not) to protect the past? Heritage protection efforts and power struggles in early modern Greece”. Ed. C. Mannoni, Art – Law – Restoration. Europe and the early practices for heritage protection (Arte-Legge-Restauro. L’Europa e le prime prassi per la protezione dal patrimonio) (Sapere l’Europa, sapere d’Europa 7). Venice, 160-184.
Gold M. 2019, Victorian Egyptology and the Making of a Colonial Field Science, 1850-1906. Cambridge.
Hamilakis Y. 2020, Ulus ve Harabeleri Yunanistan’da Antikite, Arkeoloji ve Ulusal İmgelem. Çev. A. Boren, İstanbul.
Heneage J. 2023, Kısa Yunanistan Tarihi. Çev. M. Şahin. İstanbul.
Ikram S. & Omar A. 2020, “Egypt”. Eds. A. Bednarski, A. Dodson & S. Ikram, A History of World Egyptology. Cambridge, 25-67.
Karaduman H. 2004, “Belgelerle İlk Türk Asar-ı Atika Nizamnamesi”. Belgeler XXV/29, 73-92.
Karakoç E. & Yıldırım H. U. 2020, ‘’Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kültür Varlıklarının Korunması Meselesinde Kurumlar Arası İlişkilerin Rolü’’. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 7/4, 2011-2031.
Kersel M. M. 2010, “The Changing Legal Landscape for Middle Eastern Archaeology in the Colonial Era, 1800-1930”. Ed. Geoff Emberling, Pioneers to the Past: American Archaeologists in the Middle East, 1919–1920. Chicago, 85-90.
Koçak A. 2011, The Ottoman Empire and Archaeological Axcavations: Ottoman Policy from 1840-1906, Foreign Archaeologists, and the Formation of the Ottoman Museum. İstanbul.
Kokkou, A. (2009) [1977], Η μέριμνα για τις αρχαιότητες στην Ελλάδα και η δημιουργία των πρώτων μουσείων [The Attitude Towards Antiquities in Greece and the Founding of the First Museums] (in Greek). Athens.
Kolodziejczyk P. 2018, “Archaeological Sites in the Nile Delta Landscape (Egypt). Economy, Law, Protection”. Topiarius 6, 47-62.
Kuruloğlu F. 2010, “Osmanlı Devleti’nde Müzecilik”. Tarih Okulu VI, 45-61.
Kutlu B. 2007, Batı Anadolu’daki Arkeolojik Kazılar (1860-1910). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
Kutlu B. 2014, Anadolu’daki Arkeolojik Kazılar (1860-1910). Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
Loukaki A. 1997, “Whose Genius Loci? Contrasting Interpretations of the ‘Sacred Rock of the Athenian Acropolis”. Annals of the Association of American Geographers 87/2, 306–329.
Madran E. & Özgönül N. 2005, Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması. Ankara.
Magee P. 2012, “The Foundations of Antiquities Departments”. Ed. Daniel T. Potts, A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East Volume I. Oxford, 70-86.
Mahmoud S. 2012, The Develpment of Archaeological and Historical Museums in Egypt During the Nineteenth and Twentieth Centuries: Imperialism, Nationalism, Unesco Patronage, and Egyptian Museology Today. Unpublished PhD Thesis. Texas.
Mannoni C. 2021, “Protecting Antiquities in Early Modern Rome: The Papal Edicts as Paradigms for the Heritage Safeguard in Europe”. Open Research Europe 1, 1-18.
Meskell L. 2018, A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace. New York.
Michail M. 2022, “The Legal Protection of the Egyptian Antiquities in the Digital Transformation Era”. Journal of Law and Emerging Technologies II/2, 13-52.
Mitchell T. 2024, Mısır’ın Sömürgeleştirilmesi. Çev. Z. Altok. İstanbul.
Mumcu A. 1969, “Eski Eserler Hukuku ve Türkiye”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi XXVI/3-4, 45-78.
Muşmal H. & Gümüş H. 2021, Türkiye’de Müzecilik (1839-1938). İstanbul.
Mülayim S. 2009, “Kronolojik Notlarıyla 19. Yüzyıl Osmanlı Müzeciliği”. Osmanlı Araştırmaları 134, 175-201.
O’Kefee P. J. 1997, Trade in Antiquities: Reducing Destruction and Theft. London.
Overton D. J. 1971, Some Aspects of Induced Development in Egypt under Muhammed Ali Pasha and Khedive Ismail. Unpublished MA thesis. University of British Columbia. Vancouver.
Palaz Erdemir H. & Erdemir H. 2013, “Alman Emperyalizmi ve Osmanlı Topraklarında Arkeoloji”. Tarih Okulu Dergisi XV, 261-283.
Papatheodorou A. 2017, Ottoman Policy-making in an Age of Reforms: Unearthing Ottoman Archaeology in the 19th and Early 20th Centuries. Unpublished PhD Thesis, Oxford University. Oxford.
Petrakos V. 2013, History of Greek Archaeology. Athens.
Prakash A. G. 2016, Negotiating Modernity: Education and Translation in Nineteenth Century Egypt. Unpublished PhD Thesis, University of Illinois at Urbana. Illinois.
Reid D. M. 2002, Whose Pharaohs? Archaeology, Museums, and Egyptian National Identy from Napoleon to World War I. California.
Reinach S. 1884, “Chronique d’ Orient – Fouilles et Découvertes”. Revue Archéologique III, 1-6; 1884, “Règlement sur les Antiquités”. 336-343.
Roberts A. 2023, Napoleon Hayatı. Çev. B. Uzunköprü. İstanbul.
Rubinstein, R. 1988, “Pius II and Roman Ruins”. Renaissance Studies II/2, 197‑203.
Saatçı Ata M. B. 2021, “Müzeciliğin Gelişmesinde Müze-i Hümayun Müdürleri Philipp Anton Dethier ve Osman Hamdi Bey Dönemlerinin Karşılaştırmalı Bir Değerlendirmesi”. Gaziantep University Journal of Social Sciences 20, 1473-1499.
Schliemann H. 2014, Troas’ta Yolculuk. Çev. İ. Pınar. İstanbul.
Shaw W. M. K. 2011, “Anıt Mezardan Müzeye”. Eds. E. Eldem, Z. Çelik & Z. Bahrani, Geçmişe Hücum Osmanlı İmparatorluğu’nda Arkeolojinin Öyküsü 1753-1914. İstanbul, 359-378.
Sivrioğlu T. 2024, Atatürk ve Arkeoloji. İstanbul.
Solnon J. F. 2024, Osmanlı İmparatorluğu ve Avrupa. Çev. A. Berktay. İstanbul.
Sönmez A. 2011, “Truva Hazinelerinin Peşinde Bir Hukuk Mücadelesi: Osmanlı Devleti ve Schliemann Davası”. 0TAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 29, 215-228.
Stevenson A. 2019, Scattered Finds Archaeology, Egyptology and Museums. London.
Stevenson A. 2021, “Circulation as Negotiation and Loss: Egyptian Antiquities from British Excavations, 1880-Present”. Eds. F. Driver, M. Nesbitt & C. Cornish, Mobile Museums Collections in Circulation. London, 261-282.
Şahin M. 2020, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Müzecilik Tarihi 1846-1938. İstanbul.
Şimşek F. & Dinç G. 2009, “XIX. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Eski Eser Anlayışının Doğuşu ve Bu Alanda Uygulanan Politikalar”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 10/16, 101-127.
Togral Ö. 2021, 19. Yüzyılda Doğu Akdeniz’de Kaçakçılık. İstanbul.
Yıldırım R. & Martal A. 2002, “Osmanlı Yönetiminin Arkeolojik Eserlere Bakış Açısı”. XIII. Türk Tarih Kongresi (Ankara, 4-8 Ekim 1999) III/II, Ankara 2002, 1095-1102.
Türkoğlu S. 1999, Efes’in Öyküsü. İstanbul.
Wendy M. K. S. 2020, Osmanlı Müzeciliği Müzeler, Arkeoloji ve Tarihin Görselleştirilmesi. Çev. E. Soğancılar. İstanbul.
Wood A. C. 2013, Levant Kumpanyası Tarihi. Çev. Ç. E. İpek. Ankara.
Uluçay A. 1997, Osmanlı Devleti Döneminde Bergama ve Efes’teki Kazılar. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
Ünar Ş. 2019, “Osmanlı Devleti’nde Eski Eser Anlayışının Doğuşu ve Gelişimi”. Asya Studies- Academic Social Studies/Akademik Sosyal Araştırmalar 8, 67-75.
Varuy N. 1988, Kentsel Sitlerin Korunması. İstanbul.
Voutsaki S. 2003, “Archaeology and the Construction of the Past In Nineteenth Century Greece”. Ed. H. Hokwerda, Constructions of Greek Past Identity and Historical Consciousness from Antiquity to the Present. Groningen, 231-255.
Zakaria N. N. 2019, “Egypt’s Cultural Heritage in Conflict Situations: Examination of Past and Present Impact”. Polish Archaeology in the Mediterranean XXVII/2, 521-550.
Zaptçıoğlu D. & Gottschlich J. 2023, Kayzer’in Hazine Avcıları. Çev. F. G. Gerholdt. İstanbul.
Tekin M. E. & Arslan M. 2025, “Archaeological Imperialism and Legal Resistance: Paradigmatic Transformations in Nineteenth Century Greek, Egyptian, and Ottoman Cultural Heritage Law”. Phaselis XI, 127-145. https://doi.org/10.5281/zenodo.18105681
PhD. Mehmet Emin TEKİN
PhD., Akdeniz Üniversitesi, Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü, Akdeniz Eskiçağ Araştırmaları Anabilim Dalı, Antalya. mehmetemintekin01@gmail.com | https://orcid.org/0000-0001-6762-5214
Prof. Dr. Murat ARSLAN
Prof. Dr., Akdeniz Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Antalya. marslan@akdeniz.edu.tr| https://orcid.org/0000-0003-1132-7423