Tipolojinin Ötesinde: Tralleis Batı Nekropolü Mezar Eşyalarının Taşınabilir XRF Spektrometrisi ile Bileşimsel Analizi
Arzu ÖZVER
https://orcid.org/0000-0002-4211-4933
Salih SOSLU
https://orcid.org/0000-0003- 2045-116X
PHASELIS XI (2025) 57-73
DOI: 10.5281/zenodo.17373258
Geliş Tarihi: 10.07.2025 | Kabul Tarihi: 15.08.2025
Elektronik Yayın Tarihi: 17.10.2025
Abstract: The archaeological study of necropoleis has traditionally relied on typological and stylistic analyses, often lacking comprehensive archaeometric investigations that could provide deeper insights into ancient material culture, production technologies, and socio-economic networks. This study addresses this methodological gap by presenting an interdisciplinary archaeometric investigation of grave goods excavated in 2017 from the Western Necropolis of the of Tralleis, located in the Kemer neighborhood of Efeler district, Aydın province. Despite the archaeological significance of Tralleis as a major Hellenistic and Roman urban center in western Anatolia, systematic scientific analyses of its necropolis assemblages have remained conspicuously absent from scholarly discourse. Employing portable X-ray Fluorescence (p-XRF) spectrometry, this research examines a representative corpus of funerary deposits recovered from chamber tombs, stone cist tombs, tile graves, pithos burials, and cremation urns. The analytical protocol encompasses both ceramic artifacts—including lamps, lykion vessels, situlae, jugs, and transport amphorae—and metal objects such as mirrors, bracelets, and rings. The p-XRF analyses yield critical data concerning compositional characteristics, clay provenance, firing technologies, and alloy compositions, thereby illuminating aspects of craft specialization, trade networks, and ritual practices. This investigation represents the first comprehensive archaeometric study of Tralleis necropolis material, transcending conventional descriptive approaches through the integration of advanced analytical methodologies. The findings contribute significantly to our understanding of mortuary practices, technological traditions, and regional exchange systems in ancient Caria during the Hellenistic and Roman periods.
Keywords: Tralleis, p-XRF Analysis, Necropolis Assemblages, Ceramic Archaeometry, Metallurgical Analysis
Öz: Nekropolis alanlarının arkeolojik incelemesi geleneksel olarak tipolojik ve stilistik analizlere dayanmakta, antik materyal kültürü, üretim teknolojileri ve sosyo-ekonomik ağlar hakkında daha derin içgörüler sağlayabilecek kapsamlı arkeometrik araştırmalardan yoksun kalmaktadır. Bu çalışma, Aydın ili Efeler ilçesi Kemer mahallesinde yer alan Tralleis’in Batı Nekropolis’inde 2017 yılında gerçekleştirilen kazılarda ele geçen mezar buluntularının disiplinlerarası arkeometrik incelemesini sunarak bu metodolojik boşluğu gidermeyi amaçlamaktadır. Tralleis’in Batı Anadolu’daki önemli bir Hellenistik ve Roma dönemi kent merkezi olmasına karşın, nekropolis buluntularının sistematik bilimsel analizleri akademik literatürde belirgin biçimde eksik kalmıştır. Taşınabilir X-ışını Floresan (p-XRF) spektrometrisi kullanılarak yürütülen bu araştırma, oda mezarlar, taş sanduka mezarlar, kiremit mezarlar, pithos gömüler ve kremasyon urnelerinden çıkarılan temsili bir cenaze buluntuları korpusunu incelemektedir. Analitik protokol, kandiller, lykion kapları, situlalar, testiler ve ticari amphoralar gibi seramik eserlerin yanı sıra aynalar, bilezikler ve yüzükler gibi metal nesneleri de kapsamaktadır. p-XRF analizleri, bileşimsel özellikler, kil kökeni, pişirme teknolojileri ve alaşım kompozisyonları hakkında kritik veriler sunarak zanaat uzmanlaşması, ticaret ağları ve ritüel uygulamaların çeşitli yönlerini aydınlatmaktadır. Bu araştırma, Tralleis nekropolis malzemesinin ilk kapsamlı arkeometrik çalışmasını temsil etmekte ve ileri analitik metodolojilerin entegrasyonu yoluyla geleneksel betimleyici yaklaşımları aşmaktadır. Bulgular, Hellenistik ve Roma dönemlerinde antik Karia Bölgesi’ndeki ölü gömme pratikleri, teknolojik gelenekler ve bölgesel değişim sistemlerinin anlaşılmasına önemli katkılar sağlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Tralleis, p-XRF Analiz, Nekropol Buluntu Toplulukları, Seramik Arkeometrisi, Metalürjik
Analiz
Akkan Y., A. Saraçoğlu & A. Özver 2016, “2015 Yılı Tralleis Antik Kenti Restorasyon ve Alt Yapı Çalışmaları”. KST 38/1, 265-279.
Akkan Y. & Saraçoğlu A. 2018, “Tralleis 2016 Yılı Kazı ve Restorasyon Çalışmaları”. KST 39/2, 367-380.
Akkan Y., N. Öztürk & M. Karaosmanoğlu 2019, “2017 Yılı Tralleis Antik Kenti Kazı ve Restorasyon Çalışmaları”. KST 40/3, 173-184.
Atik N. 1995, Die Keramik aus den Südthermen von Perge. Published Doctoral Thesis, (IstMitt. Beih. 40). Tübingen.
Avcı M. N. 2024, “Tralleis Buluntusu Bir Grup Terracotta Figürinin Arkeometrik İncelemesi”. AST 38/2, 145-160.
Bailey D. M. 1975, A Catalogue of The Lamps In the British Museum I, Greek Hellenistic and Early Roman Pottery Lamps. British Museum Publications, London.
Bailey D. M. 1980, Roman Lamps Made in Italy, A Catalogue of the Lamps in the British Museum, II. London. Baldoni D. 2019, “Burial Customs in Hellenistic Iasos. Archeological Evidence from the Area Prehistoric Nekropolis”. Ed. E. Özer, Anadolu’da Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Ölü Gömme Adetleri, Uluslararası
Sempozyumu Bildiri Kitabı / The Book of International Symposium on Burial Customs in Anatolia During the Hellenistic and Roman Periods. Ankara, 3-31.
Barın G. 1995, Aydın ve Milet Müzesi’ndeki Üzeri Kabartmalı Hellenistik-Roma Dönemi Kandilleri. Unpublished Doctoral Thesis, Ege University. İzmir.
Baylan S. 2008, Tralleis Kazılarında Ele Geçen Amphoralar. Unpublished Master’s Thesis, Adnan Menderes University. Aydın.
Baysal H. 2000, “Le Antiche Cittá Della Valle del Lykos – Lykos Vadisi’ndeki Antik Kentler, RicercheArcheologiche Turche Nella Valle Del Lykos (Lykos Vadisi Türk Araştırmaları)”. Archeologia E Storia 6, 19-49.
Boulter C. G. 1963, “Graves in Lenormant Street, Athens”. Hesperia 32/2, 113-137.
Brants J. 1913, Antieke Terra Cotta Lampen. Uit Het Rijksmuseum Van Autheden te Leiden, Leiden. Bruneau P. 1965, Les Lampes Exploration Archeologique de Delos (Fas. XXVI). Paris.
Chandler R. 1825, Travels in Asia Minor and Greece. Oxford.
Civelek A. 2001, Tralleis Nekropolis’i Buluntuları Işığında Hellenistik ve Roma Dönemi Seramiği. Unpublished Doctoral Thesis, Ege University. İzmir.
Civelek A. 2010, “Red Slip Ware from Tralles Excavations”. Colloquium Anatolicum 9, 169-191.
Coşkun A. 2022, Tralleis Güney Nekropolü Oda Mezarları ve Buluntuları. Unpublished Doctoral Thesis, Atatürk University. Erzurum.
Çekilmez M. 2009, “2008 Yılı Tralleis Antik Kenti Kazı ve Restorasyon Çalışmaları: Batı Nekropolis Alanı Kazı Çalışmaları”. KST 31/2, 380-382.
Çelikbaş E. 2016, 2005-2014 Parion Kazısı Metal (Bronz-Demir-Kurşun) Buluntuları. Unpublished Doctoral Thesis, Atatürk University. Erzurum.
Dinç R. 1998, “Tralleis Kazısı 1996”. KST 29/2, 205-236.
Dinç R. & Dede E. 2003a, “Tralleis 1999 Kazısı Sonuç Raporu”. Arkeoloji ve Sanat Dergisi 114, 11–24. Dinç R. & Dede E. 2003 b, “Tralleis (2000) Kazı Raporu”. KST 24/1, 405-418.
Dinç R. & Dede E. 2004, “Tralleis Kazısı Sonuç Raporu”. KST 25/1, 339-354.
Doymaz Ş. 2021, Aydın Arkeoloji Müzesi’nden Terrakotta Figürinler. Unpublished Master’s Thesis, Adnan Menderes University. Aydın.
Erol D. 2004, Tralleis Kenti Kazılarında Ele Geçen Baskılı Terra Sigillata. Unpublished Master’s Thesis, Adnan Menderes University. Aydın.
Erön A. 2013, Tralleis Hamam Gymnasion Kompleksi Seramikleri. Unpublished Doctoral Thesis, Adnan Menderes University. Aydın.
Erön A. 2015, “Tralleis Geç Antik Çağ Kandil Kalıpları”. Eds. C. Şimşek, B. Duman & E. Konakçı, Mustafa Büyükkolancı’ya Armağan. İstanbul, 263-267.
Ertuğrul F. 2023, 1996-2005 Yılları Arasında Tralleis’te Ele Geçen Roma Seramikleri. Unpublished Doctoral Thesis, Ege University. İzmir.
Facsády R. A. & Verebes A. 2009, “Analysis of Roman Bronze Finger Rings from Aquincum”. Materials and Manufacturing Processes 24, 993-998.
Fellows C. 1852, Travels and Researches in Asia Minor, More Particularly in the Province of Lycia. London. Foça S. 2019, Teos Batı Nekropolisi: Mezar Tipolojisi ve Buluntular. Unpublished Doctoral Thesis, Dokuz Eylül University. İzmir.
Frothingham A. L. 1888, “Archaeological News”. AJA 4/4, 72-530.
Güllüsaç Ş. 2018, Teos Batı Nekropol’ü (Hiddenbay Kurtarma Kazısı). Unpublished Master’s Thesis, Ege University. İzmir.
Gürler B. 1994, Metropolis’in Hellenistik Dönem Seramiği. Unpublished Doctoral Thesis, Ege University. İzmir. Gürler B. 2004, Tire Müzesi Bronz Eserleri/Bronze Objects at Tire Museum, Ege Yayınları, İstanbul.
Hayes J. W. 1980, Ancient Lamps in the Royal Ontario Museum, I, Greek and Roman Clay Lamps A Catalogue. Royal Ontario Museum, Toronto.
Hayes J. W. 1991, The Hellenistic and Roman Pottery (Paphos III). Nicosia. Hayes J. W. 2008, Roman Pottery Fine-Ware Imports (Agora 32). Princeton.
Heirmerl A. 2001, Dier Römischen Lampen aus Pergamon: Vom Beginn der Kaiserzeit bis zum Ende des 4. Jhs.Chr. (Pergamenische Forschungen Band 13). Walter de Gruyter, Berlin.
Hershkovitz M. 1986, “Miniature Ointment Vases from the Second Tempel Period”. IEJ 36, 45-51.
Howland R. H. 1958, The Athenian Agora 4, Greek Lamps and Their Survials. Princetion. Humann C. & Dörpfeld W. 1893, “Ausgrabungen in Tralles”. AthMitt 18, 365-411.
Işın G. 2002, “Ointment or Medicine Vessels from Patara: An Overview of a Simple Hellenistic from in the Ancient Mediterranean World”. AA 2, 85-96.
Leake W. M. 1824, Journal of A Tour in Asia Minor, With Comparative Remarks on the Ancient and Modern Geography of That Country. London.
Liritzis I. & Zacharias N. 2011, “Portable XRF of Archaeological Artifacts: Current Research, Potentials and Limitation’s”. Ed. M. S. Shackley. X-Ray Fluorescence Spectrometry (XRF) in Geoarchaeology. New York, London, 109-142.
McFadden G. 1946, “A Tomb of the Necropolis of Ayios Ermoyenis at Kourion”. AJA 50, 449-489.
Okunak M. 2005, Hierapolis Kuzey Nekropol’ü (159D No. lu Tümülüs) Anıt Mezar ve Buluntuları. Unpublished Master’s Thesis, Pamukkale University. Denizli.
Ölmez F. 2000, Tralleis Nekropolünden Bir Mezar ve Buluntuları. Unpublished Master’s Thesis, Adnan Menderes University. Aydın.
Özer E. & Doksanaltı E. M. 2017, “Aizanoi Kuzey Nekropolis’te Bulunan Bir Mezarı Anlamak, Okumak ve Yorumlamak: Heraklesli Mezar”. Cedrus 5, 287-300.
Özkan T. & Atukeren S. 1999, “Cevizcioğlu Çiftliği Nekropolü Kazıları”. Tahtalı Barajı Kurtarma Kazısı Projesi. İzmir, 43-54.
Öztürk N., B. Kavaz-Kındığılı, G. Güloğlu & İ. Özcihan 2020, “2018 Yılı Tralleis Kazıları”. KST 41/3, 559-570. Öztürk, N., G. Güloğlu, İ. Özcihan & M. Toy 2022, “2019-2020 Yılı Tralleis Antik Kenti Kazı ve Restorasyon Çalışmaları”. KST 42/3, 435-444.
Özver A. 2021, Tralleis Batı Nekropolü ve Buluntuları. Unpublished Doctoral Thesis, Aydın Adnan Menderes University. Aydın.
Özver A. 2024, “Tralleis Batı Nekropolü’nden Bir Oda Mezar ve Buluntuları”. Arkeoloji ve Sanat 175, 107-132. Pearce M. 2018, “The Curse of the p-XRF: the Negative Consequences of the Popularity of Handheld XRF Analysis of Copper-Based Metal Artefacts”. Metalla Nr. 24.2, 81–85.
Potts P. J. & West M. 2008, Portable X-Ray Fluorescence Spectrometry Capabilities for In Situ Analysis. Cambridge.
Rayet O. & Thomas A. 1877, Milet et le Golfe Latmique, Tralleis, Magnesia du Meandre, Priene, Milet, Didymes,
Heraclee du Latmos, Fouilles et Explarations Archeologiques. Paris.
Robinson H. S. 1959, The Athenian Agora 5, Pottery of the Roman Perios, Chronology, Princetion.
Saraçoğlu A. 2013, “Tralleis Batı Nekropolü Mezar ve Buluntuları”. Eds. F. Işık & H. İşkan, Uluslararası Patara Kazıları, 25. Yıl Sempozyumu. Antalya, 475-497.
Shackley M. S. (Ed.), 2011, X-Ray Fluorescence Spectrometry (XRF) in Geoarchaeology. London. Sjöqvist E. 1960, “Morgantina. Hellenistic Bottles”. AJA 64, 78-83.
Şahin F. 2010, Patara Metal Buluntuları. Unpublished Master’s Thesis, Akdeniz University. Antalya.
Şimşek C. 1999, “Antik Dönem’de Babadağ Çevresi, Tarihte ve Günümüzde Babadağ”. I. Babadağ Sempozyumu. Denizli, 316-362.
Şimşek C. 2002, “Trapezopolis Antik Kenti Nekropolü II”. Arkeoloji ve Sanat 111, 27-40.
Şimşek C., M. Okunak, & M. Bilgin 2011a, Laodikeia Çalışmaları 1.1: Laodikeia Nekropol’ü (2004-2010 Yılları, Metin). İstanbul.
Şimşek C., M. Okunak & M. Bilgin, M. 2011 b, Laodikeia Çalışmaları 1.2: Laodikeia Nekropol’ü (2004-2010 Yılları, Katalog). İstanbul.
Takaoğlu T. 2006, “New Light on the Origins of Eastern Sigillata B Ware”. Ed. T. Takaoğlu, Anadolu Arkeolojisine
Katkılar 65. Yaşında Abdullah Yaylalı’ya Sunulan Yazılar. İstanbul, 263-270.
Texier C. 1862, Asie Mineure: Description Géographique, Historique et Archéologique des Provinces et des Villes de la Chersonnèse d’Asie. Paris.
Tezgör D. K. & Sezer T. 1995, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Pişmiş Toprak Kandiller Kataloğu 1: Protohistorik,
Arkaik, Klasik ve Hellenistik Dönemler. Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Tuluk G. G. 1996, Ionia Bölgesi’nde Hellenistik Dönem Kandiller. Unpublished Doctoral Thesis, Ege University. İzmir.
Ürkmez Ö. 2002, Şaşal Nekropolü Storoter Mezarları. Unpublished Master’s Thesis. Ege University, İzmir. Vapur Ö. 2011. “Menderes Magnesiası Theatron Kazısı Seramik Buluntuları”. Anadolu/Anatolia 37, 143-193.
Wiegand T. H. & Schrader H. 1904, Priene, Ergebnisse der Ausgrabungen und Untersuchungen in den Jahren 1895- 1898. Berlin.
Yaylalı A. 2008, “2006 Yılı Tralleis Antik Kenti Kazı ve Restorasyon Çalışmaları”. KST 29/1, 561-566. Yaylalı A. 2009, “2007 Yılı Tralleis Antik Kenti Kazı Çalışmaları”. KST 30/3, 27-34.
Yaylalı A. 2010, “2008 Yılı Tralleis Antik Kenti Kazı ve Restorasyon Çalışmaları”. KST 31/2, 375-385. Yurtseven F. 2006, “Tarsus Köylü Garajı Mezarı Buluntuları”. Anadolu/Anatolia 31, 91-121.
Özver & S. Soslu,”Beyond Typology: Compositional Analysis of Grave Goods from Tralleis Western Necropolis Using Portable XRF Spectrometry” Phaselis XI (2025) 57-73. 10.5281/zenodo.17373258
Dr. Öğr. Üyesi Arzu ÖZVER
Asst. Prof., Aydın University, The Faculty of Science and Literature, Department of Archaeology, arzuozver@adu.edu.tr | https://orcid.org/0000-0002-4211-4933
Dr. Öğr. Üyesi Salih SOSLU
Asst. Prof., Burdur Mehmet Akif Ersoy University, Faculty of Science and Literature, Department of Archaeology, ssoslu@mehmetakif.edu.tr | https://orcid.org/0000-0003- 2045-116X