Herodotos’ta İskit Herakles Hanedanlığı Kuruluş Miti Üzerine Değerlendirmeler

Herodotos’ta İskit Herakles Hanedanlığı Kuruluş Miti Üzerine Değerlendirmeler

Reconsiderations on the Foundation of the Scythian Heracles Dynasty in Herodot

Muzaffer DEMİR
 https://orcid.org/0000-0001-7270-2317

PHASELIS VII (2022) 37-52
DOI: 10.5281/zenodo.6416592
Geliş Tarihi: 08.02.2022 | Kabul Tarihi: 23.03.2022
Elektronik Yayın Tarihi: 06.04.2022

Öz: Herodotos, MÖ V. yüzyıl ortalarında gerçekleştirdiği gezileri kapsamında Skythia’da özellikle İskit/Hellen nüfusu barındıran Olbia kenti ve çevresine de uğramıştır. Buradayken İskit Herakles Hanedanlığı miti hakkında duyduklarını da ese­rinde nakletmiştir. Bu mitte bahsi geçen Herakles yarı tanrı ve kahramandır. Onunla çiftleşen Yılan Kadın (Meikso­parthenos/Ekhidna) büyük ihtimalle Skythia coğrafyasının Ana Tanrıça’sını temsil etmektedir ve Şahmeran ile benzerlik gös­termektedir. Herakles-Meiksoparthenos/Ekhidna çiftleşmesinden doğan Gelonos, Agathyrsos ve Skythes ise tarihi kişi­likler olabilir. Herakles, bu mitle ilgili olarak şimdiye kadar yapılan modern çalışmaların çoğunluğunda, Skythia coğraf­yasına Hellenlerin üstün kültürünü taşıyan karakter olarak gösterilmiştir. Halbuki onun Meiksoparthenos’un kültürünü benimseyen ve hatta hizmetine giren yönü öne çıkmaktadır. Bu mitte öncelikle, Hellenlerin gezgin ve kolonilerinde hanedanlıkların kurulmasına öncülük eden yarı tanrı Herakles ile İskitlerin Ana Tanrıça’sı Meiksoparthenos çiftleştirilerek (hieros gamos), kudretini ilahi güçlerden alan bir hanedanlık kurgusu öne çıkarılmaktadır. Böylelikle İskitler ve Hellenler arasında kültürel bir bağ kurulmakta, Hellen kolonistlerin Skythia yabancı topraklarındaki toprak iddiaları meşrulaştırıl­maya çalışılmaktadır. Bu bağlamda Hellenler en genç oğul Skythes’e karşılıklı bağın daha da güçlü kılınmasına öncülük etme rolü vermektedir.

Anahtar sözcükler: Herakles, Yılan Kadın, İskitler, Karadeniz, Hanedanlık

Top

Abstract: Herodotus, during the middle of Vth century BC in his trips, also visited the city of Olbia and its surroundings in Scythia, which has a Scythian/Hellenic population. While he was there, in his work he narrated the myth of Heracles of Scythian Dynasty. Heracles is a demigod and hero as mentioned in this myth. The Snake Woman (Meixoparthe­nos/Echidna), who is said to have mated with him, probably represents the Mother Goddess of the Scythian geography and seems similar to Shahmaran. The children born of both, Gelonus, Agathyrsus and Scythes could be historical figures. In most of the modern studies on this myth so far, Heracles has been seen as the character that carries the superior culture of the Hellenes to the geography of Scythia. However, the aspect of him that actually embraced and even served Meixoparthenos and his culture stands out. Here in this myth, first of all, a dynastic fiction that draws its power from divine powers by mating (hieros gamos) the demigod Heracles, who pioneered the establishment of dynasties in the colonies of the Hellenes by his travels, and Meixoparthenos, the mother goddess of the Scythians, is put forward. Thus, a cultural bond is established between the Scythians and the Hellenes, and the territorial claims of the Hellenic colonists in the foreign lands of Scythia are striven to be legitimized. In this context, for the Hellenes, the youngest son Scythes is given a leading role in making this reciprocal bond even stronger.

Keywords: Heracles, Snake Woman, Scythians, Black Sea, Dynasty

Abiha B. Ç. 2016, “Geleneksel Halk Sanatında Şahmaran Motifleri ve Bu Motiflerin Dili”. Folklor/Edebiyat XXII/88, 99-116.
Altunay E. 2015, Paganizm-1 (Kadim Bilgeliğe Giriş) – Paganizm-2 (Mezopotamya ve Mısır). İstanbul.
Armayor O. K. 1978, “Did Herodotus Ever Go to the Black Sea?”. Harvard Studies in Classical Philology LXXXII, 45-62.
Artamonov M. I. 1969, The Splendor of Scythian Art. Çev. V. R. Kupriyanova. New York.
Balkaya A. 2014, “Halk Anlatılarında Kuyunun İşlevselliği Üzerine Bir Okuma”. Milli Folklor Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi 102, 53-64.
Bayat F. 2012, Türk Mitolojik Sistemi (ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitolojisi) II. 2. Baskı, İstanbul.
Berzon T. S. 2016, Classifying Christians: Ethnography, Heresiology, and the Limits of Knowledge in Late Antiquity. California.
Campbell J. 2003, Yaratıcı Mitoloji Tanrının Maskeleri. Çev. K. Emiroğlu. Ankara.
Çıblak N. 2007, “Tarsus Kültürünün Tanıtımında Şahmeran Efsanelerinin Önemi”. Ç. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi XVI/1, 185-196.
Dan A. 2013, “Black Sea as a Scythian Bow”. Ed. M. Manoledakis, Exploring the Hospitable Sea. Oxford, 39-58.
Demir M. 2020a, “İskitlerin Kökeni Üzerine Değerlendirmeler: Coğrafi Yorum”. Ed. Y. E. Tansü, Kâşgarlı Mahmut Anısına Türkiye ve Türk Dünyası Araştırmaları-VII. Ankara, 242-285.
Demir M. 2020b, Lidyalılar: Mythos’tan Logos’a. 2. Baskı, Ankara.
Dönmez S. 2017, “Eski Yakın Doğu’da Yılanlı Tanrıça Kültü Üzerine Bir Değerlendirme”. Tarih İncelemeleri Dergisi XXXII/2, 407-426.
Eliade M. 2014, Dinler Tarihine Giriş. Cilt 1, 2. Baskı, Çev. L. A. Özcan. İstanbul.
Fehling D. 1989, Herodotus and his sources: Citation, Invention and Narrative Art/Die Quellenangaben bei Herodot. Studien zur Erzählkunst Herodots. Almanca’dan Çev. J. G. Howie. Leeds.
Fortenrose J. 1959, Python. A Study of Delphic Myth and Its Origin. Berkeley/Los Angeles.
Georgiou E. 2002, Women in Herodotus’Histories. Unpublished Phd Thesis. University of Wales. Swansea.
Gören E. 2014, “Yakındoğu Kökenli Yılan Motifinin Yunan-Roma Dinindeki Alımlanışı”. Ed. E. G. Naskali, Yılan Kitabı. İstanbul, 5-52.
Hançerlioğlu O. 1993, İnanç Sözlüğü Dinler-Mezhepler-Tarikatlar-Efsâneler. İstanbul.
Hartog F. 1988, The Mirror of Herodotus: The Representation of the Other in the Writing of History/ Le Miroir d’Hérodote: Essai sur la représentation de l’autre. Fransızca’dan Çev. J. Lloyd. Berkeley/London.
Havlioğlu D. Z. 2014, “Şahmaran: Bir Anadolu Efsanesi”. Ed. E. G. Naskali, Yılan Kitabı. İstanbul, 345-355.
Hinge G. 2008, “Dionysos and Herakles in Scythia – The Eschatological String of Herodotos’ Book 4”. Eds. P. G. Bilde & J. H. Petersen, Meetings of Cultures in the Black Sea Region: Between Conflict and Co-existence. Aarhus, 369-397.
How W. & Wells J. R. 1912, Commentary on Herodotus I. Oxford.
Karadavut, Z. 2010, “Kırgız Masallarında Mitolojik Unsurlar”. Milli Folklor Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi LXXXV, 71-80.
Karakurt D. 2011, Türk Söylence Sözlüğü Açıklamalı Ansiklopedik Mitoloji Sözlüğü, Türkiye, 1. Baskı. Kaynak: https://­up­lo­ad.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/TurkSoylenceSozlugu.pdf. [Erişim Tarihi: 10.11.2­0­­­21] Kodaman M. 2018, “Sahmeran Resimlerindeki Sembollerin Göstergebilimsel ve Anlambilimsel Çözümlemesi”. Atlas İnternational Refreed Journal on Social Sciences IV/13, 1355-1376.
Knight C. 1984, “Correspondence: ‘Snakes and Dragons’”. Man XIX, 150-157.
Kramer S. N. 1979, From the Poetry of Sumer. University of California Press.
Lincoln B. 2014, “Once Again ‘the Scythian’ Myth of Origins (Herodotus 4.5-10)”. Nordlit XXXIII, 19-34.
Loma A. 2011, “Namenkundliches zur skythischen Abstammungssage”. Studia Etymologica Cracoviensia XVI, 75-92.
Mikellideu K. 2015, “Euripides’ Heracles: The Katabasis-Motif Revisited”. Greek, Roman and Byzantine Studies LV/2, 329-352.
Ogden D. 2015, “Katabasis and the Serpent”. Les Études Classiques LXXXIII, 193-210.
Öztürk Ö. 2016, Dünya Mitolojisi. Ankara.
Rabadjiev K K. 2018, “The Greek Myths about Scythian North: Heracles and Achilles in Pontus”. Боспорский Феномен. Общее и особенное в историко-культурном прост-ранстве Античного мира. Часть 1., редактор/и:В. Ю. Зуев, В. А. Хршановски, издателство:Санкт-Петербург, стр., 324-334.
Raevskii D. S. 1982, “The Scythian Genealogical Legend”. Soviet Anthropology and Archeology XXI/1-2, 33-66.
Sivri M. & Akbaba C. 2018, “Dünya Mitlerinde Yılan”. Folklor/Edebiyat XXIV/96, 53-64.
Skinner J. E. 2012, The Invention of Greek Ethnography: From Homer to Herodotus. Oxford.
Sökmen S. & Balkanal Z. 2018, “Anadolu’da Önemli Bir Simge Olan Şahmeran’ın Halk İnnaışlarındaki Yeri”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi VIII/15, 281-296.
Tascher J. 1991, The Royal Scythians. Unpublished Phd Thesis. California State University. California.
Vandiver B. E. 1990, Heroes in Herodotus: The Interaction Myth and History, Phd Thesis. The University of Texas. Austin.
Ward A. 2006, “Self-reflection, Egyptian Beliefs, Scythians and ‘Greek Ideas’: Reconsidering Greeks and Barbarians in Herodotus”. European Legacy XI/1, 1-19.
Watkins C. 1995, How to Kill a Dragon. Oxford.
Wessellman K. 2017, “Se non è vero: On the Use of Untrue Stories in Herodotus”. Eds. I. Ruffell & L. I. Hau, Truth and History in Ancient World: Pluralising the Past. New York/London, 130-154.
Wolkstein D. & Kramer S. N. 2013, Inanna: Queen of Heaven and Earth. New York.
Zalin M. S. 2016, Studies in Aetiology and Historical Methodology in Herodotus. Unpublished Phd Thesis. Duke University. Durham/North Carolina.
Zimmer H. 2004, Hint Sanatı ve Uygarlığında Mitler ve Simgeler. Çev. G. Ç. Güven. İstanbul.

Demir M. 2022, “Herodotos’ta İskit Herakles Hanedanlığı Kuruluş Miti Üzerine Değerlendirmeler”. Phaselis VIII, 37-52. http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.6416592

http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.6416592

Muzaffer DEMİR
Prof. Dr., Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Muğla. dmuzaffer@mu.edu.tr |  https://orcid.org/0000-0001-7270-2317