Urartu Dönemi’nde Hayvan ve Hayvancılık: Çivi Yazılı Belgeler, Arkeolojik Bulgular ve Betim Sanatı Üzerinden Bir Değerlendirme

Animals and Animal Husbandry in the Urartian Kingdom: An Evaluation from the Evidence Provided in Cuneiform Inscriptions, Archaeological Finds and Depictions

Bilcan GÖKCE
_{https://orcid.org/0000-0003-1213-7752}

Öz: Urartu Krallığı’nda hayvanlar ile ilgili bilgileri çivi yazılı belgeler başta olmak üzere arkeo-zoolojik veriler ve betimleme sanatından öğrenmekteyiz. Söz konusu verilerden Urartu coğrafyasında çeşitli sayıda evcil ve yabani hayvan türlerinin olduğu anlaşılmaktadır. Hayvan kalıntıları Urartu merkezlerinden Karmir-Blur, Arin-Berd, Armavir-Blur, Horom, Bastam, Ayanis, Çavuştepe, Yukarı Anzaf, Yoncatepe ve Kayalıdere’de ele geçmiştir. Bunların yanı sıra Urartu nekropollerinden Liç, Iğdır, Van/Kalecik, Van/Altıntepe ve Çavuştepe nekropollerinde de hayvanlara ait kalıntılara rastlanmıştır. Urartu Krallığı’nda hayvanlar ekonomik olarak önem göstermektedir. Ayrıca Urartu dininde, ulaşımında, beslenmesinde ve sosyo-kültürel yaşamında da hayvanlar önemli bir yer tutar. Çivi yazılı belgelerde ganimet olarak alınan hayvanları daha çok büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar oluşturmakla birlikte nadiren at, katır ve deve gibi hayvanların da bahsi geçmektedir. Urartu Dönemi’ne ait tespit etmiş olduğumuz hayvan türlerinin bir kısmı günümüz coğrafyasında halen mevcuttur. Urartu Krallığı’nda hayvanların bakımı ve beslenmesinden sorumlu kişiler de vardır. Urartu betimleme sanatında işlenmiş olan hayvanlar ise birer süs öğesi olmanın yanı sıra güç, ölümsüzlük, koruyucu, büyüleyici gibi birer simge olarak da işlenmiş olmalıdırlar.

Anahtar sözcükler: Urartu, Hayvan, Nekropolis, Avcılık, Hayvan Kurbanı

Abstract: In the Urartu Kingdom, archeo-zoological, iconographic data and most importantly cuneiform inscriptions provide information about animals. From this data, it is evident that there are several domestic and wild animal species in the Urartu geography. Animal remains were recovered from Urartian centers such as Karmir-Blur, Arin-Berd, Armavir-Blur, Horom, Bastam, Ayanis, Çavuştepe, Upper Anzaf, Yoncatepe and Kayalıdere. In addition to these, animal remains were also recovered from the Urartian period necropolis of Liç, Iğdır, Van / Kalecik, Van / Altıntepe and Çavuştepe. Animal husbandry formed the basis of Urartian economy and animals had an important place in Urartian religion, as also for nutrition, for transportation, and in socio-cultural life. Animals taken as spoils of war after each successful military campaign were recorded in royal inscriptions and these records mostly mention cattle, sheep and goats, and also occasionally, horses, mules and camels. Some of the animal species that we identified from the Urartu period are still present within today’s geography. There are also people in the Urartu Kingdom who were responsible for the care and feeding of animals. In addition to providing an ornamental element, those animals that have been depicted in Urartian art would have also served as symbols of power and immortality, of protection and of guardianship.

Keywords: Urartu, Animal, Necropolis, Hunting, Animal Sacrifice